تاريخ اين راه به ويژه نشانگر اين واقعيت است كه مبلغان اديان گوناگون پا به پاى بازرگانان ، درصدد گسترش آيينهاى خود در سرزمينهاى دور دست بوده‌اند . هلنيسم ( يونانىگرى ) ، آيين بودايى ، آيين ميترا ( مهرپرستى ) ، دين مسيحيت ، كيش مانوى ، آيين زرتشت و دين اسلام ، هر كدام بخشى از گسترش خود را مرهون جادهء ابريشم هستند ، زيرا اين جاده به بانيان و مبلغان اديان امكان مىداد تا با گذر از آن مسير طولانى ، آيين خويش را به دوردست‌ترين شهرها و جوامع مسير راه و نيز شاخه‌هاى فرعى آن انتقال دهند . « 1 » مسلمانان در دهه‌هاى نخستين قرن اول هجرى بر بخشى از اين جاده مسلط شدند . آنها بلافاصله پس از سقوط مداين در سال شانزدهم هجرت ، بر كرانهء دجله و سپس با سقوط نهاوند در سال نوزدهم يا بيستم هجرت بر بخش ديگرى از اين راه استيلا يافتند . احنف بن قيس ، در زمان عثمان ( 23 - 35 ه ) و نيز در زمان حكومت عبدالله بن عامر بر خراسان ، تا بلخ پيش رفت و آن را گشود و راهى طولانى را از رى و بيهق و طوس و مرو و سمرقند كاملًا در اختيار گرفت . « 2 » معروف‌ترين شاهراه دورهء عباسيان ( 132 - 656 ) ، دوره‌اى كه حوزهء فرمانروايى مسلمانان به بيشترين وسعت خود رسيد ، جادهء بزرگ خراسان بود كه به شرق مىرفت و بغداد را به شهرهاى ماوراء النهر در حدود چين متصل مىساخت . سير اين جاده تا حد زيادى منطبق با راهى است كه جادهء ابريشم ناميده مىشود . اين شاهراه از دروازهء خراسان در مشرق بغداد شروع مىشد و از دجله و صحراها مىگذشت تا به حلوان مىرسيد . در حلوان وارد ايالت جبال مىشد و آن را به صورت مورب طى مىكرد و به سمت مشرق مىرفت و پس از عبور از كرمانشاه و همدان به رى مىرسيد . آنگاه باز هم به سمت مشرق امتداد مىيافت و از قومس مىگذشت . اين شاهراه كه كوههاى طبرستان در سمت چپ آن و كوير نمك در سمت راست آن قرار داشت ، نزديك بسطام به ايالت خراسان وارد مىشد . از نيشابور و طوس مىگذشت و به مرو مىرسيد . از آنجا وارد كوير مىشد و در حدود آمل به ساحل رود جيحون مىآمد . از آنجا بخارا و سمرقند را پشت سر مىگذاشت و به زامين در مشرق سمرقند مىرسيد . در اين محل راه دو شعبه مىشد : راه سمت راست به چاچ ( تاشكند ) مىرفت و از آنجا به ساحل اترار در ساحل سيحون سفلا منتهى مىشد .

--> ( 1 ) . راه ابريشم ، ص 31 - 40 ( 2 ) . دانشنامهء جهان اسلام ، مقالهء جادهء ابريشم